Archive for taal

Los of aan elkaar? Upcoming zet de toon

25 SEPTEMBER 2015
Dit jaar doen we ook weer iets met de paragraaf ‘Los of aan elkaar’. Upcoming zet de toon (en maakt meteen duidelijk dat we ook deze keer aandacht moeten besteden aan de (hoofd)letter na een getal).
Upcoming


‘Verwijswoorden zijn als vette klei – niet door te komen’: poging 17.635 en -36

De afgelopen dagen mocht ik me weer eens bezighouden met de uitleg der dingen. Deze keer ging het over verwijswoorden. Geen gemakkelijk onderwerp, want je hebt veel voorkennis nodig om goed (en bewust) te verwijzen. En dat verwijzen allemaal niet vanzelf gaat, onderschrijft dit onderzoek uit 2012:

Havo- en vwo-eindexamenkandidaten, die scholingsniveau 3F en 4F bereikt zouden moeten hebben, maken nog volop fouten in voorzetsels en idiomatische uitdrukkingen, hun woordkeuze is verre van adequaat en ze maken veel fouten. Ook het niveau van taalverzorging laat veel te wensen over. Over de grootste bron van fouten in dit onderzoek, verwijsfouten, is het Referentiekader onduidelijk.

Verwijswoorden: wat zijn dat eigenlijk?

Met verwijswoorden verwijs je naar mensen, ‘zaken’ of voorwerpen (de verwijswoorden zijn onderstreept):
• Van wie is deze scooter? Hij is van Mette. Ik heb hem even gewassen.
Verwijswoorden zijn dus vooral voornaamwoorden. Daar kun je leuke dingen mee doen. Met een eenvoudige ingreep kun je Mette gaan wassen:
• Van wie is deze scooter? Hij is van Mette. Ik heb haar even gewassen.

Poging 1 t/m 17.634

In een poging om de uitleg te maken die alle andere uitleggen overbodig zou maken, probeerde ik net als mijn voorgangers, een tabel te maken waarin ik niet al te zwaar inging op de verschillende smaken voornaamwoorden. In mijn ultieme tabel zouden de voorbeelden duidelijk maken welk voornaamwoord je in welke situatie gebruikt. Of andersom: de voornaamwoorden zouden zo gerangschikt zijn, dat je aan de hand van één voorbeeld wel zou weten hoe de vork in de verwijssteel zit.
Dat leverde 17.634 varianten van de tabel op: van helder maar nietszeggend tot allesverklarend maar veel te ingewikkeld.

Poging 17.635

De volgende poging was er eentje met een combinatie van tabel + Top 5 van verwijsfouten. Ook dit ging mis:

Top 5 van verwijsfouten

1 Het verwijswoord past niet bij het woordgeslacht van het antecedent.
* Het bestuur heeft haar leden een brief gestuurd.
→ ‘Bestuur’ is een het-woord (o). Gebruik dus ‘zijn’ als bez.vnw.
2 Het getal (enkelvoud of meervoud) van het verwijswoord past niet bij het antecedent.
* De directie heeft geen besluit genomen en dat is hun slecht bevallen.
→ ‘Directie’ is een de-woord (v), enkelvoud. Gebruik dus ‘haar’.
3 ‘Zij’ verwijst naar iets anders dan personen.
* De koe komen net binnen. Zij moet gemolken worden.
→ ‘Zij’ gebruik je in het enkelvoud alleen voor personen. Gebruik voor dieren, ‘zaken’, organisaties en voorwerpen ‘ze’.
4 Hun, hen en ze worden verkeerd gebruikt.
* Marit belt hun vandaag.
→ ‘Hun’ gebruik je als meewerkend voorwerp (zonder voorzetsel) voor personen. Hier gebruik je ‘hen’, want het gaat om personen die in de zin het lijdend voorwerp zijn.
* Geef je hen een cadeaubon?
→ ‘Hen’ gebruik je na een voorzetsel of als lijdend voorwerp voor personen. Hier gebruik je ‘hun’, want het gaat om personen die in de zin het meewerkend voorwerp zijn.
* De koeien komen net binnen. Melk jij hen?
→ Voor dieren, ‘zaken’, organisaties en voorwerpen gebruik je ‘ze’, geen ‘hun’ of ‘hen’.
5 De verwijzing is onduidelijk
* Houd de oogdruppels buiten bereik van kinderen. Bijvoorbeeld door ze in een afsluitbaar medicijnkastje te stoppen.
→ Moet je de oogdruppels of de kinderen in het medicijnkastje stoppen?

Deze uitleg gaat de mist in, want:
a) het bevat te veel foute voorbeelden
b) het veronderstelt veel voorkennis (woordgeslacht, antecedent, lijdend en meewerkend voorwerp etc.)
c) ‘ze werken op elkaar in’: 2 en 4 hebben bijvoorbeeld met elkaar te maken, net als 3 en 4, 2 en 3 en …
d) je weet nog steeds niet hoe je 5 moet oplossen. Door ‘hen’ te gebruiken (zie 4)? Welnee. Je moet gewoon geen verwijswoord gebruiken. Bijvoorbeeld: Houd de oogdruppels buiten bereik van kinderen. Bijvoorbeeld door de druppels in een afsluitbaar medicijnkastje te stoppen.

Poging 17.636

Gelukkig mag ik terugvallen op een paar zeer ervaren redacteuren en auteurs. Eén daarvan fluisterde me in dat verwijswoorden zijn als vette klei. Vervolgens stuurde ze me een foto van een schitterend, zelfgemaakt schilderij en enkele aanwijzingen. Poging 17.636 is er dus een met humor, met voldoende voorbeelden én met een tabel, want onze studenten moeten hier hoognodig wat leren.
Haalt poging 17.636 het boek? Dat weet ik niet. Eén van de auteurs mailde in ieder geval: ‘Hier word ik heel vrolijk van!’
Hoe de uitleg over verwijswoorden er dan uitziet? Tja, just buy the book. Vanaf 2016 in de betere webwinkel.

IMG_20150917_130540
Agnes Schlebusch – zonder toestemming

Uit de onderkast: btw, havo, vwo, mbo, hbo, wo, cv en tv

Sommige afkortingen zijn zo ingeburgerd, dat je kinderen moet leren wat ze betekenen (m.u.v. tv). Grote mensen hebben dan weer moeite met de spelling. Met de punten (wel/niet) gaat het meestal goed, maar hoe zit het in godsnaam met hoofd- en kleine letters? Veel mensen lijken als vuistregel te hanteren: is het belangrijk? Gebruik een hoofdletter.

Da rules

Ik ben even te lui om op te zoeken of er een duidelijk taaladvies is, maar volgens mij kom je hiermee een heel eind: gebruik alleen hoofdletters in afkortingen van landen (Nl., Dld., VS), instellingen (UMCG, AMC, VU) en organisaties (PEC Zwolle, UEFA, NAVO). Gebruik ze niet in soorten instellingen en organisaties. Gebruik voor de rest ook alleen kleine letters.
Een paar wis-, natuur- en scheikundige afkortingen, evenals een aantal IT-afkortingen vallen hiermee buiten de boot (pK, kHZ, MHZ, Ca, Fe, QR-code, MB), maar die kun je sowieso beter even opzoeken.

Het curriculum vitae

De levensloopbeschrijving die je meestuurt met je sollicitatie wordt meestal afgekort tot cv.
Van Dale geeft de dubbelgangers:
cv-Van Dale
Leuk dat cv niet alleen curriculum vitae betekent, maar ook centrale verwarming. Zo krijgt de zin ‘Stuur je sollicitatiebrief met cv voor 31 mei naar …’ een dubbele lading. Wat zullen ze gek kijken als je je complete cv-installatie meestuurt!

De Nationale Vacaturebank gebruikt het correcte cv in de tekst, maar de knoppenmaker vindt dat je je Commanditaire Vennootschap moet uploaden:
Bewijs dat ICTers niet kunnen spellen ... (cv/CV)

De Kansgever legt in de vacature even uit wat ze met CV bedoelen. Als bonus pikken we een B.V. (Beata Virgo – de zalige maagd) mee:
2014-08-31 10.45.20
NRC Q (of nrcQ of … – onderkast of kapitaal maakt ze geen zak uit) gaat ook voor de Commanditaire Vennootschap:2015-04-19 09.38.10.png

Onderwijs in afkortingen

In het onderwijs zijn ze dol op afkortingen. Niet verwonderlijk dat dat al begint bij het niveau: vmbo (in de smaken b, kb, kgt, gt en t), havo, vwo, mbo en wo. De spelling is hier opvallend egalitair: alle schoolsoorten in onderkast, geen punten. Maar daar is niet iedereen het mee eens:
Het spellen van mbo (in onderkast) blijft een probleem
MBO-mbo-NU NED
Afko mbo-opleiding.PNG

Het Cultuurplein gebruikt ook hoofdletters voor de afkorting van ‘voorgezet onderwijs’, maar ook die afkorting hoor je gewoon met kleine letters te spellen: vo. VO (in hoofdletters) gebruik je voor ‘very old’, bijvoorbeeld op een cognacfles.

Cultuurplein

De Vrije Universiteit van Amsterdam is ook gegrepen door de hoofdletterziekte:

Voor veel VWO-ers is het logisch dat ze doorstromen naar een universitaire opleiding. Je hebt tenslotte niet voor niets VWO gedaan. Toch is het minder vanzelfsprekend dan je denkt. Een HBO-opleiding en een universitaire opleiding verschillen op meer manieren dan alleen wat betreft niveau.

 

Btw, hoe zit het met btw/BTW?

De afkorting van ‘belasting over de toegevoegde waarde’ spel je gewoon met kleine letters: btw. Dat gaat regelmatig mis:
Spelling van btw blijft lastig
Het is toch echt 'btw'
Btw mediamarkt2

TV/tv

De afkorting voor televisie –tv– is zo ingeburgerd dat zij zelden met hoofdletters gespeld wordt. TV (in hoofdletters) bestaat overigens wel. Het is de ISO-landcode voor Tuvalu, een Polynesische archipel in de Grote Oceaan. ISO in ISO-landcode moet inderdaad met hoofdletters, want het is de afkorting van een naam van een organisatie: International Standardization Organization.

Beetje serieuze media schrijven uiteraard gewoon ‘televisie’. De afkorting TV kom je alleen af en toe tegen in commerciële uitingen:
TV Vergelijkpuntnl
TV Ziggo

Acroniem, aptoniem en eponiem

Wat zijn het ook alweer?

Acroniem

letterwoord, een afkorting die wordt uitgesproken als een woord.
Bijvoorbeeld HEMA (Hollandse Eenheidsprijzen Mij Amsterdam) of havo (hoger algemeen voortgezet onderwijs). Schermafbeelding 2013-07-31 om 09.16.22
Op globalacronyms.com vind je uit welke woorden een acroniem bestaat en of het acroniem ook in andere talen voorkomt (en waar het daar dan voor staat.)
Aviko staat er ook op.

Aptoniem

toepasselijke (achter)naam. Schermafbeelding 2013-07-31 om 09.22.44
Bijvoorbeeld Gijs Gans, bakker Brood, slagerij Van der Ham, initiatiefnemer van Stichting Brandstofverlies, Ferdy Roet of Erwin Bloembergen, hovenier te Tytsjerk.
Schermafbeelding 2013-09-16 om 01.12.08

Eponiem

woord gebaseerd op een eigennaam. Schermafbeelding 2013-07-31 om 09.45.47
Bijvoorbeeld:
– saxofoon (ontwikkeld door Adolphe Sax (1814-1894))
– zeppelin (uitvinding van Ferdinand von Zeppelin)
– sadisme (vermeende afwijfing van D.A.F. de Sade)
– Bolivia (genoemd naar Simon Bolivar, Boliviaans generaal en politicus)

Meer eponiemen vind je o.a. op Wikipedia.

Rapaille op paarden met korte poten – wat moet je ermee?

Je kent ‘m vast, de reclame van het LOI:

Het rapaille dat per przewalskipaard arriveerde bij het feeëriek gesitueerde etablissement, genoot van de exquise winterkost.

  • rapaille = tuig van de richel
  • Przewalskipaard =

Przewalskipaard, voor het laatst in het wild gezien in 1967 in Mongolië.

  • arriveerde = aankwam
  • het feeëriek gesitueerde etablissement = toverachtig mooi gelegen geheel van gebouwen en terreinen, dus:

Het volledig neppe, maar absoluut toverachtig gelegen Schloss Neuschwanstein

  • exquise winterkost:

of


Vertaling

Het tuig dat op een paard met te korte poten -excuus: benen- aankwam bij Euro Disney, werkte met smaak een stevige stamppot naar binnen.

Kudo’s voor degene die de ponypletter met een rookworst voor het kasteel van Doornroosje shopt.